มรดกแห่งศิลปะและภูมิปัญญาที่หลายคนอาจเดินผ่าน
เมื่อมาเยือนวัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม หรือวัดโพธิ์ สิ่งที่ผู้คนส่วนใหญ่มุ่งไปชมคือพระพุทธไสยาสองค์ใหญ่สีทองอร่าม ความยาวถึง 46 เมตร ซึ่งประดิษฐานอย่างสง่างามภายในพระวิหาร ผู้มาเยือนต่างตื่นตากับความยิ่งใหญ่ขององค์พระ และชื่นชมความงดงามของสถาปัตยกรรมไทยที่อยู่โดยรอบ
แต่ภายในพระวิหารแห่งนี้ ยังมีมรดกทางศิลปกรรมอีกอย่างหนึ่งที่หลายคนอาจเดินผ่านไปโดยไม่ทันสังเกต นั่นคือ จิตรกรรมฝาผนังพระวิหารพระพุทธไสยาส ซึ่งบันทึกเรื่องราว ความเชื่อ และภูมิปัญญาของคนไทยในอดีตไว้ด้วยภาพเขียนอันประณีต
เมื่อผนังพระวิหารเป็นแหล่งเรียนรู้
จิตรกรรมฝาผนังเหล่านี้มิได้สร้างขึ้นเพียงเพื่อประดับตกแต่งอาคารให้สวยงาม หากยังทำหน้าที่ถ่ายทอดเรื่องราวทางพระพุทธศาสนา หลักธรรม และคติความเชื่อ ผ่านภาพบุคคล เหตุการณ์ และสัญลักษณ์ต่าง ๆ
ความน่าสนใจอยู่ที่ศิลปะการเล่าเรื่องของช่างไทย ซึ่งใช้เส้น สี และองค์ประกอบภาพเชื่อมโยงเหตุการณ์ต่าง ๆ เข้าด้วยกันอย่างมีชีวิตชีวา
เมื่อพิจารณารายละเอียดให้ใกล้ขึ้น จะพบภาพบุคคลในเครื่องแต่งกายหลากหลายลักษณะ บ้านเรือน อาคารสถานที่ และองค์ประกอบของธรรมชาติ สิ่งเหล่านี้ไม่เพียงสร้างความงดงามแก่ภาพเขียน แต่ยังสะท้อนรสนิยม วัฒนธรรม และโลกทัศน์ของสังคมในยุคที่จิตรกรรมถูกสร้างขึ้น
ภาพจิตรกรรมจึงเปรียบเสมือนหน้าต่างที่เปิดให้คนปัจจุบันมองย้อนกลับไปสู่โลกในอดีต ผ่านสายตาและฝีมือของช่างผู้สร้างสรรค์
มรดกจากสมัยรัชกาลที่ 3
พระวิหารพระพุทธไสยาสสร้างขึ้นในสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 3 ซึ่งทรงโปรดเกล้าฯ ให้บูรณะวัดพระเชตุพนฯ ครั้งใหญ่ และรวบรวมองค์ความรู้หลากหลายแขนงไว้ภายในวัด ทั้งพระพุทธศาสนา วรรณกรรม ศิลปกรรม การแพทย์แผนไทย และภูมิปัญญาด้านต่าง ๆ
วัดโพธิ์จึงมีความสำคัญมากกว่าการเป็นศาสนสถาน หากยังเป็นแหล่งเผยแพร่ความรู้แก่ประชาชน โดยมีทั้งศิลาจารึก ประติมากรรม และจิตรกรรมเป็นสื่อถ่ายทอดความรู้ในยุคก่อนที่หนังสือและสื่อสมัยใหม่จะแพร่หลาย
จิตรกรรมฝาผนังพระวิหารพระพุทธไสยาสเป็นส่วนหนึ่งของมรดกดังกล่าว ซึ่งเชื่อมโยงศิลปะเข้ากับศาสนา ประวัติศาสตร์ และชีวิตผู้คนได้อย่างน่าสนใจ
เรื่องราวที่ยังมีชีวิตอยู่บนผนัง
แม้เวลาจะผ่านไปเกือบสองศตวรรษ จิตรกรรมเหล่านี้ยังคงเปิดโอกาสให้ผู้มาเยือนได้เรียนรู้และชื่นชม ทั้งความงดงามของฝีมือช่างและเรื่องราวที่ภาพเขียนต้องการถ่ายทอด
ครั้งหน้าเมื่อมาวัดโพธิ์ หลังจากกราบนมัสการพระพุทธไสยาสแล้ว ลองใช้เวลาอีกสักนิด หยุดมองภาพจิตรกรรมบนผนังพระวิหาร พิจารณาตัวละคร สีสัน ลวดลาย และรายละเอียดเล็ก ๆ ที่ประกอบกันเป็นเรื่องราว
เพราะคุณค่าของมรดกทางวัฒนธรรมไม่ได้อยู่เพียงความยิ่งใหญ่ที่ปรากฏต่อสายตา แต่อยู่ที่ความรู้และความทรงจำที่คนรุ่นก่อนฝากไว้ให้คนรุ่นหลังได้ค้นพบ
จิตรกรรมฝาผนังพระวิหารพระพุทธไสยาส จึงมิใช่เพียงภาพเขียนโบราณ หากเป็นมรดกแห่งความรู้ที่ยังมีชีวิตอยู่บนผนังวัดโพธิ์จนถึงทุกวันนี้
เรียบเรียงจากเรื่อง “ภาพจิตรกรรมฝาผนังพระวิหารพระพุทธไสยาส” ในนิตยสารกินรี และข้อมูลประวัติศาสตร์ศิลปกรรมวัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม
Kinnaree Society — ความรู้ คือมรดกที่มีชีวิต